पश्चिमा लोकतन्त्रहरूमा लोकप्रियतावादी पार्टीहरूको जगजगी छ, तर अहिलेसम्म हामीले तिनीहरूको सफलताको कारणबारे चर्चा गर्न छुटाइरहेका छौँ । त्यसको पछाडि भद्रगोलबाट फाइदा उठाउने उच्चस्तरको उद्यमी–व्यापारिक मोडल छ ।
दक्षिणपन्थी पपुलिजमको ‘माग पक्ष’बारे हामीले मसिनो गरी पर्गेलिसकेका छौँ । अनगिन्ती सङ्ख्यामा भएका सर्भेक्षणहरूले भविष्यबारे निराश तथा अस्तव्यस्त राजनीतिप्रति असन्तुष्ट मतदाताहरू एवं वैकल्पिक नेताहरूले केही गर्न सक्छन् भन्ने आशा राख्नेहरूबारे विस्तारमा बताएका छन् । जसमा अर्थतन्त्र तथा सामाजिक सदभाव नै खत्तम पार्नसमेत सक्ने नीतिगत जोखिम लिन तयार मानिस पनि देखिएका छन् ।
पपुलिष्टहरूको ‘आपूर्ति पक्ष’ भने ज्यादै न्यून अध्ययन भएको छ । खासगरी पपुलिजमको सन्देश, त्यसलाई प्रचार गर्ने सञ्चारमाध्यम र आवश्यक पैसा कसरी परिचालन गरिन्छ तथा सञ्चारमाध्यम–राजनीतिक समूहको जटिल जालो वा यन्त्र कसरी बनाइएको छ भन्नेबारे खासै ध्यान पुगेको छैन ।
यसका लागि हामीले युरोपका पपुलिष्टहरूको पछाडि रहेका व्यापारिक गतिविधि तथा वित्तीय कारोबारहरूको सञ्जाल हेर्नुपर्ने हुन्छ । युरोपका पपुलिष्टहरूको पछाडि विभिन्न लगानी कोष (इन्भेष्टमेन्ट फन्ड), मुलुक बाहिर वा कर छल्न मिल्ने देशमा दर्ता भएका वित्तीय संस्थाहरू, क्रिप्टो मुद्राका कारोबारी तथा राजनीतिक दाताहरू भेटिन्छन् ।
यो सबै तारतम्यको रचना केवल मतदाताहरूलाई प्रभावित गरेर भोट जम्मा गर्नका लागि मात्रै गरिएको हुँदैन । सँगै भद्रगोल अवस्थाको फाइदा उठाउने योजना पनि हुन्छ ।
उनीहरूको लगानी वा सहयोगका कारण राजनीतिक पार्टीहरूको खर्च, नेता तथा ‘थिङ्क ट्याङ्क’ हरूको कमाई एवं विविध अन्तर्राष्ट्रिय भेटघाट र सम्मेलन धानिन्छन् । त्यही पैसाले मिडिया प्रणालीलाई पनि उनीहरूप्रति सहानुभूति राख्नेखालको बनाउँछ ।
यो सबै तारतम्यको रचना केवल मतदाताहरूलाई प्रभावित गरेर भोट जम्मा गर्नका लागि मात्रै गरिएको हुँदैन । सँगै भद्रगोल अवस्थाको फाइदा उठाउने योजना पनि हुन्छ ।
ती सबै पैसाको पछाडि पैसावाला मान्छेहरू छन् । उनीहरूले पपुलिष्ट राजनीतिज्ञलाई प्रोत्साहन गर्ने विविध पत्रपत्रिका एवं सञ्चार माध्यम, ‘थिङ्क–ट्याङ्क’ हरू तथा प्रदर्शनहरूमा लगानी गरेका हुन्छन् । बेलायतको हकमा हेर्दा टेलिभिजन च्यानल चलाइरहेको ‘जीबी न्युज’ तथा ‘प्रोस्पेरिटी इन्स्टिच्युट’ आदि पर्छन् ।
दक्षिणपन्थी नेताहरूको प्रवर्द्धन गर्ने कार्यक्रममा लागेका क्रिप्टो कारोबारी संस्थाहरूसँग जोडिएका संस्थाहरू पनि यसमा पर्छन् । यहाँ नगद प्रवाहको मात्रै विषय होइन । त्योसँगै आपसमा जोडिएका कम्पनीहरू पनि उत्तिकै जिम्मेवार हुन्छन् । बेलायतका चर्चित दक्षिणपन्थी पपुलिष्ट नेता निगेल फराजको ‘तर्न इन द साइड लिमिटेड’ को जीबी न्युजमा सेयर छ ।
अहिले क्रिप्टो मुद्रा पनि नयाँ क्षेत्रको रूपमा आएको छ । केही समय अघि फराज कन्जर्भेटिव पार्टीका पूर्व चान्सलर क्वासी क्वार्टेङको बिटक्वाइन कम्पनीको लगानीकर्ता बनेका छन् ।
दक्षिणपन्थी पपुलिष्टहरूलाई बोकेर हिँडेका धनाढ्यहरू वित्तीय कारोबारको दुनियाँबाट आएको देखिनु संयोगमात्रै होला त ? लगानीकर्ताहरू भद्रगोलमा बाजी राखेर सम्पत्ति जम्मा गर्छन् । तिनीहरूमध्येकै एउटा हिस्साले राजनीतिक उथलपुथलमा पनि खर्च उपलब्ध गराएको एवं बाजी थापेको देखिन्छ ।
यहीँनेर प्रश्न उठ्छ– पपुलिजमबाट उनीहरू कसरी फाइदा उठाउछन त ?
जब कुनै पपुलिष्ट नेता शक्तिमा आउँछ, उसले तुरुन्तै भन्सार महसुल चलाउने कुरा गर्छ । ऋण लगानीमा आधारित वितरणको कुरा गर्छ ।
त्यसका लागि हामीले अहिलेको वित्तीय बजारको स्वरुप बुझ्नुपर्छ । वित्तीय बजारहरूमा ‘स्ट्र्याडल’ भनिने एकप्रकारको सट्टेबाजी हुन्छ, जुन असहज अवस्थामा लगानी हुन्छ । जुनसुकै दिशामा भए पनि मूल्यमा ज्यादै उतारचढाव हुँदा त्यस्तो सट्टेबाजीमा जित हासिल हुन्छ । पपुलिष्टहरूले जित्दा त्यस्तै केही लगानीकर्ता हावी हुने खालको अनिश्चितता वा अन्योल सिर्जना हुन्छ ।
पपुलिष्टहरूको सरकारले आफैँ बजार ‘क्र्यास’ गराउँदैनन्, तर उनीहरूले नीतिगत अन्योल सिर्जना गरेर बजारमा अनिश्चितता पैदा भने पक्कै गरिदिन्छन् । विद्यमान संस्थाहरूलाई चुनौती दिएर, वित्तीय एवं व्यापारिक जोखिम बढाएर तथा केन्द्रीय बैंकको स्वतन्त्रता चलाएर उनीहरूले भद्रगोलको वातावरण सिर्जना गरिदिन्छन् ।
जब कुनै पपुलिष्ट नेता शक्तिमा आउँछ, उसले तुरुन्तै भन्सार महसुल चलाउने कुरा गर्छ । ऋण लगानीमा आधारित वितरणको कुरा गर्छ । विद्यमान संस्थाहरूमा अन्योलको अवस्था सिर्जना गर्छ । केन्द्रीय बैंकलाई दबाब दिन थाल्छ । फलतः बोन्डले दिने आम्दानी, मुद्राको मूल्य तथा धितोपत्र बजारमा उतारचढाव हुन थाल्छ ।
‘हेज फन्ड’ चलाएर बसेका साहुहरूका लागि यो अवस्था नै लगानीका लागि उपयुक्त बनिदिन्छ । त्यसका लागि उनीहरू पपुलिष्टहरूमा लगानी गर्नु वुद्धिमानी ठान्छन् । यदि लगानीले भनेजस्तै काम गरेर सफल भएको अवस्थामा धेरै ठुलो फाइदा हुने सम्भावनाले उनीहरूलाई लोभ्याउँछ ।
अनौठो त के छ भने भद्रगोलको यस्तै नियम पपुलिष्टहरूले निर्वाचनमा पनि प्रयोग गर्छन् । हार वा जित जेसुकै भए पनि पपुलिष्टहरूलाई भद्रगोल वा अस्तव्यस्त अवस्था चाहिन्छ । त्यस्तो अवस्थाले उनीहरूलाई आक्रोश पैदा गर्न सघाउँछ । त्यस्तो आक्रोशले अरुको ध्यान खिचेर उनीहरूमा केन्द्रित गराउँछ ।
सामाजिक सञ्जालको अल्गोरिदमले समाजको सबैभन्दा विभाजनकारी सामग्रीलाई ज्यादै फैलाइदिन्छ । किनभने त्यस्तो विभाजनकारी सामग्रीले मानिसहरूमा सामाजिक सञ्जालको संलग्नता बढाउँछ । अनलाइनमा सबैको ध्यान तान्ने भिडियो क्लिपहरू पोष्ट हुन्छन् ।
त्यस्ता पोष्टले सञ्जालमा आम्दानी बढाउँछन् । सामाजिक सञ्जालमा आक्रोशलाई गरिने हरेक प्रोत्साहनले राजनीतिक ‘फलोअर’ मात्रै बढाउँदैन, ‘प्रोफाइल’ पनि व्यापक बनाउँदै लैजान्छ । जसलाई पछि व्यापारिक सम्झौताहरूका लागि मौद्रीकरण अर्थात् ‘मोनिटाइज’ गर्न सकिन्छ ।
यो पनि तिनै शक्तिहरूमा टिकेको हुन्छ, जसले वैश्विक वित्तलाई आकार दिने गर्छन्, जसमा गति, आकार, अस्पष्टता तथा अस्थिरताको मौद्रीकरण आदि पर्छन् ।
यी कुनै पनि काम गैरकानुनी होइनन् । सबै काम कानुनको सीमाभित्रै बसेर गरिन्छन्, तर यसले ज्यादै गम्भीर कुरा देखाउँछ । आजको पपुलिजम केवल चिन्ता र गुनासोहरूको चहलपहल मात्रै होइन, यो त ठुलो खेलोमेलो हो । यसमा लगानीकर्ताहरू हुन्छन् । यसको आफ्नै आम्दानीको तरिका अर्थात् ‘रेभेन्यु मोडल’ हुन्छ ।
यो पनि तिनै शक्तिहरूमा टिकेको हुन्छ, जसले वैश्विक वित्तलाई आकार दिने गर्छन्, जसमा गति, आकार, अस्पष्टता तथा अस्थिरताको मौद्रीकरण आदि पर्छन् ।
पश्चिमा लोकतन्त्रका लागि चिन्ता पपुलिष्टहरूले जित्लान् भन्नेमात्रै जोखिम होइन । बरु ती पपुलिष्टहरू मुलुकहरूलाई निरन्तर भद्रगोलको अवस्थामा राखिरहन प्रोत्साहित हुन्छन् अर्थात् त्यसो गर्दा उनीहरूलाई फाइदा भइरहेको हुन्छ भन्ने हो । जब अस्थिरता र अन्योलता नै आफैँमा प्रोडक्ट अर्थात् उत्पादन बन्न थाल्छ, त्यस्तो बेला शान्ति र अमन चैन दुश्मन कित्तामा उभिन्छ । र, स्थायी आक्रोशको राजनीतिले समाजको विश्वास प्रणाली नै खत्तम पार्न थाल्छ । ती यस्ता विश्वास प्रणालीहरू हुन्, जसमा उभिएर लोकतन्त्र टिकेको हुन्छ ।
पूरै पश्चिमा दुनियाँमा सरकारहरूले भद्रगोलको मौद्रीकरण गर्ने त्यस्ता तरिकामा रोक लगाउने उपाय खोज्नै पर्छ । फ्रान्सका राष्ट्रपति इम्यानुअल म्याक्रोनले भनेजस्तै सामाजिक सञ्जालका अल्गोरिदमहरूको नियमन गर्नु पनि बुद्धिमानी हुनसक्छ ।
त्यसैगरी क्रिप्टो मुद्रा कम्पनी तथा कारोबारीहरूलाई राजनीतिक चन्दा वा दानमा प्रतिबन्ध लगाउनु हुनसक्छ । यस्तो समय हामी चुप लागेर बस्नु हुँदैन । हामीले सट्टेबाजहरूको मोडल नक्कल गर्ने होइन । त्यसलाई ध्वस्त पार्नुपर्छ । लोकतन्त्रको जिम्मेवारी त्यसकै अस्थिरताबाट नाफा कमाउनेहरूको कृपामा छोड्न सकिँदैन ।सीतोपाटी बाट साभार
